Ampara Ampara Ampara
RCP (Reanimación Cardio Pulmonar) RCP (Sunqu Wañusqamanta Kutichiy) RCP (Jiwkit jakayañatak uñstayasiña)
Técnica vital para salvar vidas Kawsayta qispichiq yachaykuna Jakañ qispiyañataki yatiwi
Heridas K'irisqakuna Ch'axwakuna
Tratamiento de cortes y lesiones K'iriy hampikuna Ch'axwañ qollañapa
Quemaduras Ruphasqakuna Phisqatakuna
Primeros auxilios para quemaduras Ruphasqa hampikuna Phisqat qollaña
Fracturas T'aqasqakuna P'akitanaka
Cómo actuar ante huesos rotos Tullu t'aqasqapi imayna yanapay P'akita jach'a ch'akapa ukaxa kunjamsa yanapt'añapa
Envenenamiento P'achachiy / Ñak'ariy Jani suma jamuqampi p'aktasiwi
Actuación ante sustancias tóxicas Q'ayaq jawq'akunapi imayna yanapay Jani wali jamuqanak ukan yanapt'awi
Emergencias Utqay yanapakuna Anxata yanapawi
Situaciones críticas de salud Utqay qhali kaypi yanapakuna Anxat qolla kayaru yanapawi
Botiquín Hampiq laya Qullaña katxata
Materiales y suministros básicos de salud Qhali kayta yanapakuypaq rurasqa imaymana Qhullaña uñstayawi ukhamaraki yänaka
Glosario Simikunapaq Qillqa Arunakana Qillqawi
Términos médicos importantes Ancha chaniyuq hampi simikuna Wali askí qolla arunaka
Descargar la App Aplicación Apamuy Aplicación Apaqaña
Accede a primeros auxilios sin conexión Mana internet kaptinpas yanapakuy qillqata qhaway Internet jan uksa yanapt'awinakaru mantañataki
RCP - Reanimación Cardio Pulmonar RCP - Sayasqa Sonqo Kawsarichiy RCP - Chuymat jakasiriptayaña
Pasos para RCP: Kaykunata ruway: Akanaka lurañamawa:
Verificar respuesta Rikch'asqachus kashan qaway Jaqi sartatati uñjaña
⚠️ Toca los hombros con firmeza y grita: "¿Estás bien?"
⚠️ Rikrankunata kallpawan llamiykuspa niy: "¿Allillanchu kashanki?"
⚠️ Kallpampi kallachinakapa llamt'asina ukatxa art'am: "¿Walikiptati?"
Posicionar al paciente Allinta siriykachiy Suma ikthapiyaña
Coloca a la persona boca arriba sobre una superficie firme. Asegúrate de que esté alineada.
Runata hanp'aqman pampa kaqllapi sirichiy. Cuerpon chiqan kananpaq qhaway.
Jaqiru althapt'ayaña pampa patxaru. Suma chiqachatañapataki uñjañamawa.
Compresiones en el pecho Qhasqupi mat'iy Chuymat ñit'iña
🤲 Coloca las manos en el centro del pecho. Realiza compresiones rápidas y fuertes (100-120 por minuto).
🤲 Makiykikunata qhasqu chawpiman churay. Usqhayllata kallpawan mat'iy (100-120 sapa minutopi).
🤲 Amparanakama chuymat taypicharu churam. Jank'aki ch'amampi ñit'im (100-120 sapa minutona).
Continuar compresiones Hinallata mat'iy Ñit'iñampi sartaña
🔁 No te detengas hasta que llegue ayuda. Mantén el ritmo constante.
🔁 Ama sayaspa mat'iy yanapay chayamunankama.
🔁 Jan sayt'asa ñit'iñamawa yanapt'iri purinkama.
Tratamiento de Heridas K'irisqakuna Hampiy Ch'axwanaka Qollaña
Para heridas menores: Aslla k'irisqakunapaq: Jisk'a ch'axwanakataki:
Lávate las manos Makiykita maqchikuy Amparanaka jaquntaña
Con agua y jabón, lávate bien las manos.
Yakuwan jabonwan allinta maqchikuy.
Umi jabun ukampiwa sumax jaquntaña.
Detén el sangrado Yawar sayachiy Wila sayarachi
🩸 Presiona con un paño limpio hasta que deje de sangrar.
🩸 Ch'uya p'achawan mat'iy yawar sayanankama.
🩸 Ch'uña ch'uñumpi ñit'asa wila saykañkama.
Limpia la herida K'irita ch'uyanchay Ch'axwa jaquntaña
💦 Lávala suavemente con agua limpia para quitar suciedad.
💦 Llamp'ullata ch'uya yakuwan mayllay qhellinkuna lloqsinanpaq.
💦 Ch'uña umimpi llamp'uki jaquntaña q'añu apsuñataki.
Aplica pomada Hampita churay Qulla churañamawa
💊 Si tienes pomada médica, pon poca cantidad.
💊 Hampiyoq kaspaykiqa, aschallata churay.
💊 Qulla utjchi ukatxa, jisk'akiwa churañamawa.
Cubre la herida K'irita tapay Ch'axwa pakayaña
🩹 Coloca una venda limpia. Cámbiala cada día o si se moja.
🩹 Ch'uya p'istunawan k'atuy. Sapa p'unchay cambiay.
🩹 Ch'uña vendar churañamawa. Sapa uru mayjt'ayaña.
- Es una mordedura de animal Uywa khanisusqaptiki Animalan k'itxiriskanawa
- Hay algo incrustado Ima k'iskanpas k'iri ukhupi kashaptin Yänakax ch'axwan manq'haratäki
- Ves enrojecimiento, hinchazón o pus Pukanayashan, punkishan otaq q'eyachakunpas Wila, puqu, ch'ulla uñjata
- El sangrado no se detiene después de 10 minutos Chunka minutos pasasqanmanpas yawar mana sayaqtin Wila mistuynix janiw sayt'kiti 10 minutu ñit'asaxa
Cómo actuar ante una herida grave Hatun K'iripi Yanapay Jach'a ch'axwanakana yanapt'aña
Lávate las manos Makiykita maqchikuy Amparanaka jaquntaña
Lávate las manos con agua y jabón. Ponte guantes si los tienes.
Makiykita yakuwan jabonwan maqchikuy. Guantesta churakuy kanqa.
Amparanaka umi jabun ukampi jaquntaña. Guantes utjchi ukat uchantaña.
Controla el sangrado Yawarta sayachiy Wila mistuyiri kamachaña
🩸 Presiona con un paño limpio. Firme y constante hasta que disminuya el sangrado.
🩸 Ch'uya p'achawan kallpawan mat'iy yawar pisiyanankama.
🩸 Ch'uña ch'uñumpi sinchita ñit'aña wila jisk'achañkama.
Eleva la herida K'irita hoqariy Ch'axwa jithsuyaña
⬆️ Acuesta a la persona. Eleva la zona herida por encima del corazón.
⬆️ Onqosqata siriykachiy. K'irisqata sonqonmanta aswan altoman hoqariy.
⬆️ Jaqixa irpasi. Ch'axwa chuyma patat jithsuyaña.
Usa tiras adhesivas K'iri mat'inawan churay Liq'ichir chimpunaka apnaqaña
📌 Si el corte es profundo, coloca tiras cruzando. Une los bordes sin estirar.
📌 K'iri ukhu kaptin, k'iri patankunata hukllachay mana qarayta chutaspalla.
📌 Ch'axwax manqha chi ukatxa, kantinaka mayacht'aña jan janchipa aystasa.
Venda la herida K'irita p'istuy Ch'axwa vendar pakayaña
🩹 Cubre con venda limpia. Firme pero sin cortar circulación. Dedos rosados y calientes.
🩹 Ch'uya p'istunawan k'atuy. Mat'isqa pero yawar purinanpaq hina.
🩹 Ch'uña vendar pakayaña. Sinchïñapa jan wila sarnaqañ wiskhañapakiti.
Mantén la calma Ama mancharikuychu Sumaqa amuyt'asiña
😌 Habla con voz tranquila. Mantén a la persona despierta y quieta.
😌 Llamp'u kunkallawan rimapayay. Onqosqata rikch'asqata hinaspa tiyayisqata kachiy.
😌 Suma arsumpi aruskipt'aña. Jaqixa uñstata ukat jan kuyusisa imañapa.
Mantén el calor Q'uñichiy Junt'uñapa imañapa
🛏️ Cúbrela con mantas o ropa. El shock causa pérdida rápida de calor.
🛏️ Mantawan otaq p'achawan p'istuy. Cuerpon chiriyaptinqa usqhaylla p'istuna.
🛏️ Phawasampi jan ukax isinakampi pakayaña. Shockax jank'aki junt'uñap chhaqtayaspawa.
Vigila signos de shock Unanchakunata qaway Shock uñanchanakar uñjaña
⚠️ Palidez, sudor frío, respiración rápida o confusión. Es una urgencia.
⚠️ Uyan yuraqayan, chiri humpin, usqhayta samaykun otaq umampas muyun.
⚠️ Janq'u, thaya jithintata, jank'aki samsuña jan ukax pantjata.
- NO lo retires AMA horqoychu JANIW apsukañakiti
- NO presiones sobre él AMA patanta mat'iychu JANIW pataru ñit'añakiti
- Fíjalo con vendajes alrededor Muyuriqnillanta p'istuspa sumaqta sayachiy Muyurjankir vendar jan unxtayañapataki luraña
- No permitas comer, beber ni fumar Ama imatapas mikuchiychu, ukyachiychu, nitaq sayachiychu JANIW manq'añasa, umañasa ni q'uwuñakiti
- Espera a emergencias Yanapakuy chayamunankama suyay Emergencia yanapt'irinakar suyaña
Tratamiento de Quemaduras Ruphasqakuna Hampiy Phisqatanaka Qollaña
Para quemaduras de primer grado: Ñawpaq kaq ruphasqakunapaq: Nayriri phisqatanakataki:
Enfría la quemadura Ruphasqata chiriyachiy Thiyata thayachañamawa
💧 Coloca bajo agua fría durante 15 minutos. Reduce el dolor.
💧 Chiri yakuwan 15 minutokama mayllay. Nanaytan pisiyachin.
💧 Thaya umampi 15 minutunakama ch'aqllam. Usuñawa jisk'achayi.
Retira objetos ajustados Mat'isqa imakunata horqoy K'askasir yänaka apsuñamawa
⚠️ Quita anillos, relojes y ropa antes de que se inflame. La hinchazón puede cortar la circulación.
⚠️ Siwichikuna, relojkuna manaraq punkishaptin horqoy. Punkisqaqa yawar puriyta wisq'achinman.
⚠️ Sillunaka, relojonaka janïra puqurinkasaxa jaqukañamawa. Puquyiqa wila sarnaqäwiruw jark'aspa.
Aplica tratamiento tópico K'iri patapi hampita churay Patan qullaña churaña
🌿 Aplica gel de aloe vera o crema hidratante suave.
🌿 Sábila (aloe vera) utaq llamp'u cremawan churay. Qarata sumaqta yanapan.
🌿 Aloe vera gel jan ukax llamp'u qullampiw churañama. Janchiruwa yanapt'i.
Controla el dolor Nanayta sayachiy Usuñ kamachaña
💊 Toma analgésicos como paracetamol o ibuprofeno según indicaciones.
💊 Nanay pasachiq hampikunata ukyay, paracetamol utaq ibuprofeno hina.
💊 Usuntañ pasayiri qullanaka umañamawa, paracetamol jan ukax ibuprofeno.
- Hielo directamente sobre la quemadura Chhullita chiqamanta ruphasqapa patanpi Chhullixa chiqpacha phisqat patana
- Mantequilla, aceite o pasta dental Mantequilla, aceite utaq kiru maqchiq pasta Mantequilla, aceite jan ukax laka jaqunt'ir pasta
- Algodón que pueda adherirse Algodón k'askakunman Algodón k'askasniriwa
- Remedios caseros no comprobados Mana yachasqa wasipi hampikuna Jan yatir utan qollañanaka
Para quemaduras graves (segundo y tercer grado): Hatun ruphasqakunapaq (iskay, kimsa kaq): Jach'a thiyatanakataki (payiri, kimbiri):
Aleja del peligro Peligromanta karunchay Peligrumata jark'aqasiña
🚨 Saca a la persona del fuego y el calor. Asegúrate de que el lugar sea seguro.
🚨 Runata ninamanta usqhaylla horqoy. Mana imapas kananpaq qhawariy.
🚨 Jaqixa ninamata jank'aki apjaqaña. Jan imas pasañapataki uñjañamawa.
Apaga el fuego Ninata wañuchiy Nina jiwayaña
🔥 Si la ropa arde: detente, tírate al suelo y rueda. También puedes usar una manta gruesa.
🔥 P'acha ruphanman: sayay, pampaman urmay hinaspa muyuriy. Rakhu mantawanpas wañuchiwaqmi.
🔥 P'achaxa ruphasipana: sayt'aña, pampar jikhxataña ukat muyuntaña. Jach'a mantampi jiwayaña.
No arranques la ropa Ama p'achata horqoychu Janiw p'achar apjaqañäkiti
⛔ Solo quita la ropa suelta. No toques ampollas ni prendas adheridas a la piel.
⛔ Ama phuru-phurukunata p'akiychu. Ama qaraman k'askasqa p'achakunata llamiychu.
⛔ Janiw phururunaka llamkañäkiti. Janirakiw janchiru k'askasir p'achanaka apjaqañäkiti.
Enfría la quemadura Ruphasqata chiriyachiy Phisqata thayachañamawa
💧 Usa agua fría por hasta 20 minutos.
💧 Unuwan (yakuta) iskay chunka minutokama talliy.
💧 Umampi pätunka minutonakakama ch'aqllaña.
Cubre la herida K'irita pakay K'irixa pakayaña
🩹 Usa un paño limpio, húmedo y que no se pegue. No uses algodón.
🩹 Ch'uya, humedecisqa hinaspa mana k'askaq phuchkuta churay. Ama algodón churaychu.
🩹 Ch'uñu, umäwi ukat jan k'askasiri ch'uñu apnaqaña. Janiw algodón apnaqañäkiti.
Evita el shock Llakikuymanta amachay Manchañ jan uñstañapataki
⚠️ Acuesta a la persona, cúbrela con una manta y eleva un poco las piernas.
⚠️ Runata siriy, mantawan qatay hinaspa chakinkunata pisillata hoqariy.
⚠️ Jaqixa irpayaña, mantampi qataña ukat jisk'akiw kayunaka jithsuyaña.
- Aplicar hielo directamente Chhullita chiqamanta churay Chhullixa chiqpacha churañakiti
- Reventar las ampollas Phurukunata p'akiy Phururunaka p'akiyaña
- Usar cremas sin indicación médica Cremanakata doctorpa mana niyninwan churay Qollirin jan sapxir crema apnaqaña
- Permitir que coma o beba Mikuyta otaq yakuta qoy Manq'aña jan ukax umaña churaña
Manejo de Fracturas T'aqasqakuna Kamachiy P'akitanaka Kamachaña
🦴 Fractura Cerrada - El hueso está roto pero la piel intacta 🦴 Wisq'asqa T'aqasqa - Tullu t'aqasqa ichaqa qara mana k'irisqachu 🦴 Ist'ata P'akita - Ch'aka p'akit ukampis janchiruxa jan ch'axwäkiti
Signos de fractura cerrada: Wisq'asqa t'aqasqapa rikch'ayninkkuna: Ist'at p'akit uñanchanakapa:
- Dolor intenso Sinchi nanay Wali usuntañ
- Hinchazón y moretones Punsiy, yana punkariy Punsiyañ, ch'iyar punkarañ
- Deformidad visible Mana allin rikuriq Mä allin uñakipan
- Incapacidad para mover o usar el área Chay cheqasmanqa kuyurichiy utaq servichiy mana atiy Ukjawa kuyuyañ jan ukax apnaqañ mä yatiña
Procedimiento para fracturas cerradas: Wisq'asqa t'aqasqakunaman ruwaykuna: Ist'at p'akitanakataki lurawinaka:
No mover Ama kuyuchiychu Jan kuyuyañäkiti
⚠️ Mantén quieta a la persona. Mover puede causar más daño.
⚠️ Runata mana kuyurichiy. Kuyurichiyqa aswan nanaywan tukupunman.
⚠️ Jaqi jan kuyuyañapa. Kuyuyañaxa juk'amp usutata puririnrakiwa.
Inmovilizar con férulas Taqlla churaspa mana kuyurichiy Tabla apnaqasa jan kuyuchiña
Usa tablas o cartón grueso. Coloca en la posición encontrada (no enderezar). Ata con vendas sin apretar.
Tablakunata utaq rakhu cartónta servichikuy. Imaynatas tarirqanki chayllapi churay. Vendakunawan watay.
Tablanaka jan ukax thuru cartón apnaqaña. Kunjamatix jikxatktas ukhamaraki churay. Vendarampi wataña.
Aplicar hielo Chhullita churay Chhullisa churañamawa
❄️ Envuelto en un paño, durante 15 minutos.
❄️ P'achawan p'istusqa, chunka pichqayuq minutokama.
❄️ Khunu p'achampi wayt'ata, tunka phisqani minutunakama.
Elevar si es posible Sichus atiykuwanqa huqariy Yatiski ukhaxa jithsuyaña
Si está en brazo o pierna, eleva por encima del corazón. Reduce hinchazón.
Maki utaq chaki t'aqasqa kanman, sunqu patanman huqariy. Punsiyninata pisiyachinpaq.
Ampara jan ukax kayu p'akitki, chuyma patat jithsuyaña. Punsiyañ jisk'aptayañataki.
Vigilar circulación Yawar puriyninta qhawariy Wila sarañ uñjañamawa
👁️ Observa cambios de color, temperatura. Pregunta si siente hormigueo o adormecimiento.
👁️ Qhaway qaranpa llimp'in t'ikrakusqanta, chirichus k'asachus. Tapuriy: "¿Susunichu?" nispa.
👁️ Uñjam janchi sami mayjt'atapatsa, junt'üpatsa. Tapuy: "¿Susuñacha?" sasa.
🩸 Fractura Abierta - El hueso atraviesa la piel (herida + hemorragia) 🩸 Kichasqa T'aqasqa - Tullu qaramanta lluqsimun (k'iri + yawar) 🩸 Jist'ata P'akita - Ch'akaxa janchirun jithsuya (ch'axwa + wila)
Alto riesgo de infección ósea, hemorragia severa y shock.
Tullupim hatun infección riesgo, yawar sinchi lluqsiy, mancharikuypas.
Ch'akan jach'a infección riesgo, wila wali mistuni, manchañpisa.
Procedimiento para fracturas abiertas (diferente y más urgente): Kichasqa t'aqasqakunaman ruwaykuna (hukniray, astawan utqaylla): Jist'at p'akitanakataki lurawinaka (mayj chhiqha, juk'ampi jalja):
Llama a Emergencias Emergenciaman waqyay Emergenciar jawsaña
⚠️ PRIORIDAD ABSOLUTA: Llama de inmediato. Requiere cirugía y antibióticos urgentes.
⚠️ TUKUY ÑAWPAQ: Utqayllamanta waqyay. Cirugíata antibióticosta necesitan.
⚠️ NAYRÏR JACH'A: Jaljaki jawsaña. Cirugía antibióticosa jaljaki munapxi.
Detén el sangrado Yawar sayachiy Wila sayarachiña
Presiona firme alrededor con un paño limpio. ⚠️ No presiones el hueso que sobresale.
K'irisqap muyunpaq sinchita ñit'iy phuchka ch'uyawan. ⚠️ Ama tulluta ñit'iychu.
Ch'axwat muyuntax ch'amki ñit'iña ch'uñu ch'uñampi. ⚠️ Janiw ch'akar ñit'añäkiti.
No toques el hueso Ama tulluta llamk'aychu Janiw ch'akar llamk'añäkiti
⛔ NUNCA: No intentes meter el hueso, no lo limpies. Déjalo como está.
⛔ MANAM: Ama tulluta kutichiy munaychu, ama maqchiychu. Hina saqiy.
⛔ JANIW: Janiw ch'akar kutt'ayañ munañäkiti, janiw jaquntañäkiti. Jaytaña.
Cubre la zona K'irisqata pakay Ch'axwa pakayaña
Pon gasa o tela limpia sobre la herida y el hueso sin apretar. Evita bacterias.
Gasa ch'uya k'irisqaman tulluman churay mana ñit'ispa. Bacteriasta hapin.
Gasa ch'uña ch'axwaru ch'akaru churañamawa jan ñit'isax. Bacteriasar jark'i.
Inmoviliza Mana kuyurichiy Jan kuyuchiñäki
Coloca tablillas a los lados para que no se mueva. CUIDADO: Sujétalas lejos de la herida.
K'irisqa rakinpa kinrankunaman tablakunata churay. CUIDAKUY: K'irisqamanta karumanta.
Usir tuqinkir tablasa churañamawa. UÑJASIÑA: Ch'axwat jayampi wataña.
Evita el shock Mancharikuyta harkay Manchañ jark'aqaña
• Acuesta a la persona
• Tápala con una manta
• Eleva las piernas
• NO des comida ni agua
• Runata uchuchiy
• Mantawan pakay
• Chakirkunata huqariy
• AMA mikhuyta quychu
• Jaqir irptayaña
• Mantar pakayaña
• Kayunaka jithsuyaña
• JANIW manq'añ churañäkiti
- Sangrado: Es lo primero que se atiende (en la cerrada es la inmovilización) Yawar: Ñawpaqta qhawarina (wisq'asqapiqa mana kuyurichiy) Wila: Nayrïriw uñjayataña (ist'atankix jan kuyuchiñäki)
- El riesgo de infección es altísimo porque la herida está abierta Infección riesgoqa ancha hatunmi k'iri kichasqa kasqanrayku Infección riesgoxa wali jach'awa ch'axwax jist'ataski
- Casi siempre requiere quirófano Yaqa tukuy kutipi quirófanota necesitan Yaparunakanx quirófano munasiraki
Tras inmovilizar, siempre se debe buscar atención médica lo antes posible. En una fractura cerrada, inmovilizar es lo más importante. Mana kuyurichiymanta, hampiqta maskay utqaylla. Wisq'asqa t'aqasqapiqa, mana kuyurichiyqa aswan chaniyuq. Jan kuyuchañamanta, qollirir thaqhañawa jank'aki. Ist'at p'akitankixa, jan kuyuchiñax wali askinawa.
☠️ Envenenamiento ☠️ Millay hampiwan unquy ☠️ Millu qollampi usuña
¡EMERGENCIA MÉDICA! ¡EMERGENCIA QHALI! ¡JANI WALT'AW!
👉 Llama a emergencias de inmediato
👉 Utqayllamanta doctorunata waqyay
👉 Jank'akiw doctorunakaru jawsam
- 📞 CICOTOX: 328-7700 | WhatsApp: 956-740-869 📞 CICOTOX: 328-7700 | WhatsApp: 956-740-869 📞 CICOTOX: 328-7700 | WhatsApp: 956-740-869
- 🚑 SAMU: 106 🚑 SAMU: 106 🚑 SAMU: 106
- 🚓 Policía: 105 🚓 Policía: 105 🚓 Policía: 105
🩺 ¿Qué es? ¿Imataq kanman? ¿Kunasa?
El envenenamiento ocurre cuando una sustancia tóxica entra al cuerpo al tragarla, respirarla, tocarla o por mordedura. Millay hampiwan unquyqa kanman: millayta mikhuspa, samaspa, llamiykuspa otaq kaniykunawanpas. Millu qollampi usuñax utji: manq'asata, samsusata, llamt'asata jan ukax laqhayasitata.
🚨 QUÉ HACER (PASOS CLAROS) Imaynatataq ruwana Kuna lurañasa
Revisa a la persona Runata qhawariy Jaqir uñjaña
• ¿Respira?
• ¿Está consciente?
• ¿Samashanchu?
• ¿Rikch'ashanchu?
• ¿Samsuskiti?
• ¿Amuyasiskiti?
Identifica el veneno Imachus riqsiy Kuna millusa uñt'ayaña
Envase, nombre, planta, animal o medicamento
Botella, suti, yura, uywa otaq hampi
Botella, suti, ali, uywa jan ukax qolla
Actúa según el caso Imaynatachus ruway Kunjamätix luraña
❌ NO vómito
❌ AMA aqtuchiychu
❌ JANIW aqtayañäkiti
🌬️ Aire fresco
🌬️ Ch'uya wayra
🌬️ Q'uma thiya
💧 Lavar 15 min
💧 Mayllay 15 min
💧 Jariruña 15 min
Inmovilizar ❌ NO cortar
Mana kuyurichiy ❌ AMA kuchuychu
Jan kuyuchiña ❌ JANIW k'uchuñäkiti
Si está inconsciente Mana rikch'aqtinqa Jan amuyaskirikitaxa
Colócala de lado (posición de recuperación)
Kinrayninman siriykachiy
Mä tuqin ikt'ayaña
Vigila Qhawashallay Uñjaskakiñamawa
• Respiración
• Pulso
• Conciencia
• Samayninta
• Sunqu takaypa
• Rikch'akuyninta
• Samsuñapa
• Chuymap lat'iyapa
• Amuyasir irnaqapa
⛔ NUNCA HAGAS ESTO AMA KAYKUNATA RUWAYCHU JANIW AKA LURAÑANAKÄKITI
- ❌ No provocar vómito ❌ Ama aqtuchiychu ❌ Janiw aqtayañäkiti
- ❌ No remedios caseros ❌ Ama wasipi hampikunata churaychu ❌ Janiw utan qollanaka churañäkiti
- ❌ No mezclar sustancias ❌ Ama hampikunata ch'aqruychu ❌ Janiw qollañanaka mayjt'ayañäkiti
- ❌ No perder tiempo buscando en internet 👉 Llama primero ❌ Ama internetpi maskhaspa tiempota usuchiychu. Waqyay ñawpaqta ❌ Janiw internetan thaqasax tiempor chhaqhayañäkiti. Nayraqat jawsam
Situaciones de Emergencia Utqay Yanapana Ruwaykunan Anxata Yanapawi Lurawinaka
EMERGENCIA MÉDICA – EL TIEMPO SALVA VIDAS ¡UTQAYLLA YANAPAKUY! - Pachaqa kawsaytan qispichin ¡JANK'AKI YANAPAM! - Tiempox jakäwi qhispiyi
🚨 SÍNTOMAS DE ALERTA Willakuqkuna Unancha uñjanaka
Actúe de inmediato si hay: Utqaylla ruway kaykuna kaptin: Jank'aki luram akanaka uñjasa:
- Dolor fuerte en el pecho Qhasqupi sinchi nanay Chuymat jach'a usu
- Dolor al brazo, cuello o mandíbula Rikraman, kunkaman otaq k'aqllamanpas nanay Ampararu, kunkaru jan ukax k'ak'ar usu
- Falta de aire Samay p'itisqa Samat p'itita
- Sudor frío, náuseas o mareo Chiri humpi, aqtuy muna otaq uma muyuy Juyphi humpi, aqtuy munaña jan ukax p'iqit muyuta
🆘 QUÉ HACER AHORA Kunanpacha ruway Jichhapach luraña
Llama a emergencias Doctorkunata waqyay Doctorunakar jawsam
📞 No esperes a que pase el dolor.
📞 Ama nanay pasananta suyaychu.
📞 Jan usun pasañapa suyt'amti.
Sienta a la persona Runata tiyaykachiy Jaqiru qunuyaña
🛋️ Espalda apoyada, rodillas dobladas
❌ No la acuestes
🛋️ Wasanta t'inkispa, qunqurninta sunch'ispa
❌ Ama t'isñuychu
🛋️ Qhipapa ukat qunqurinakapa t'isnuyaña
❌ Janiw thaxsuyañäkiti
Afloja la ropa P'achanta paskariy Isipa k'achachaña
👕 Quita presión del pecho y cuello
👕 Qhasqunpi kunkampi ama mat'isqa kananpaq
👕 Chuymapampi kunkapampi jan ñit'itakañapataki
Mantén despierta Rikch'asqata hap'iy Sartata uñjaña
💬 Habla con calma
❌ No comida, no agua, no medicamentos
💬 Thasniyllawan rimapayay
❌ Ama mikhuyta, unuta, hampita qoychu
💬 Thakhaki parlt'aña
❌ Janiw manq'aña, uma, qolla churañäkiti
No la dejes sola Amapuni sapallanta saqeychu Janiw sapaki jaytañäkiti
🚗 ❌ No permitas que conduzca
🚗 ❌ Ama carrota manejachiychu
🚗 ❌ Janiw auto apnaqayañäkiti
🫀 SI DEJA DE RESPONDER Mana kutichikuqtinqa Jan amuyaskirikitaxa
Si no respira o no responde: Mana samapakuqtinqa: Jan samsuskpan jan ukax jan sartankpana:
- 👉 Inicia RCP de inmediato 👉 RCP utqaylla qallariy 👉 RCP jank'akiw qalltaña
- Presiona fuerte y rápido el centro del pecho Qhasqu chawpipi kallpawan hinaspa usqhaylla mat'iy Chuymap taypicharu ch'amampi ukat jank'aki ñit'im
- No te detengas hasta que llegue ayuda Ama sayaychu yanapay chayamunankama Jan sayt'asawa yanapt'iri purinkama lurañamawa
MANIOBRA DE HEIMLICH HEIMLICH RUWAY HEIMLICH LURAÑA
(Adultos y niños mayores de 1 año)
(Hatun runakunapaq, huk watayuq wawapaq)
(Jilir jaqinakataki, maya mara jila wawanakataki)
🚨 CUÁNDO ACTUAR Hayk'aq ruwana Kunawachas luraña
- ❌ No puede hablar ❌ Mana rimayta atinchu ❌ Janiw parlirjamäkiti
- ❌ No puede toser ❌ Mana uhuyta atinchu ❌ Janiw ukhurjamäkiti
- ❌ No puede respirar ❌ Mana samayta atinchu ❌ Janiw samsurjamäkiti
👉 Llama a emergencias 👉 Yanapakuyta waqyay 👉 Yanapirinakaru jawsam
Si tose fuerte, NO hagas nada. Anímala a seguir tosiendo. Sichus kallpawan uhushanman chayqa, ama imatapas ruwaychu. Uhuchallay. Sichus ch'amampi ukhuskpaxa, jan imas luramti. Ukhuñapataki ch'amancham.
🆘 QUÉ HACER Imaynatataq ruwana Kuna lurañasa
Colócate detrás Qhepanman sayay Qhipäxaru sayt'aña
🤝 Rodéale la cintura
👶 Si es niño, arrodíllate
🤝 Wiqawninmanta marq'aykuy
👶 Wawa kaptinqa qunqurikuy
🤝 Ch'iñupat qhumant'aña
👶 Wawäspaxa qunqurt'asiña
Coloca el puño Makiykita churay Amparama churam
✊ Mano cerrada
📍 Encima del ombligo
Sujeta con la otra mano
✊ Makiykita t'aqllay
📍 Pupunpa patachanman
Huknin makiwan mat'iykuy
✊ Amparama k'uphu
📍 Kurunpa patacharu
Yaqha amparampi ñit'int'aña
Presiona Mat'iy Ñit'iña
💪 Empuja fuerte y rápido
➡️ Hacia adentro y arriba
🔁 Repite hasta que salga
💪 Kallpawan usqhaylla mat'iy
➡️ Ukhuman wichaymanpas
🔁 Ruway lloqsimunankama
💪 Ch'amampi jank'aki ñit'im
➡️ Manqharu alayaru
🔁 Lurañamawa mistunipankama
⚠️ SI SE DESMAYA Sichus urman Jan amuyaskirikita
- Acuéstala en el suelo Pampapi siriykachiy Pamparu ikthapiyaña
- 🫀 Inicia RCP 🫀 RCP ruway 🫀 RCP luraña
- 👁️ Si ves el objeto, sácalo 👁️ Rikunki chayqa horqoy 👁️ Uñjasta ukhaxa apsuña
- ❌ No metas dedos sin ver ❌ Ama dedoykita metiychu ❌ Janiw luk'anaka churañäkiti
💡 RECUERDA Ama qonqaychu Amtaskiñamawa
Aunque el objeto salga, debe ir al médico para revisión. Imapas lloqsimunña chaypas, doctorunamanpunin rinan qhawachikuq. Imas mistuñanipankamasa, qolliri ukarupuniw sarnatañapa uñjatäñapataki.
Manejo de desmayos (síncope): Yuyay chinkaqtin yanapay: Jayp'uñat yanapt'aña:
Acuesta boca arriba Wasanman siriykachiy Qhipäxaru ikthapiyaña
🛏️ En el suelo, superficie plana. No la mantengas de pie.
🛏️ Pampapi, mast'asqa patapi. Ama sayachiychu.
🛏️ Pampana, planu patjana. Janiw sayt'ayañäkiti.
Eleva las piernas Chakinkunata huqariy Kayunaka jithsuyaña
📐 Levanta las piernas 30 cm. Usa mochila u objeto firme.
📐 Chakinkunata 30 cm huqariy. Waykuta utaq ima sinchi kaqta churay.
📐 Kayunaka 30 cm jithsuyaña. Walaypa jan ukax ch'ama yänakata uchaña.
Afloja la ropa P'achakunata paskariy P'achanaka jiwirayaña
👔 Desajusta corbatas, cinturones, cuellos o ropa apretada.
👔 Corbata, chumpi, kunkapi mat'isqa p'achata paskariy.
👔 Corbata, chumpi, kunkan ch'iphat p'achanaka kicharaña.
Ayuda a sentarse Tiyaykachiy Qunuyaña
⏱️ Cuando despierte, ayúdala a sentarse lentamente antes de ponerse de pie.
⏱️ Rikch'arimuptinqa, pisi-pisimanta tiyaykachiy manaraq sayarichispa.
⏱️ Sartatapaxa, k'acha-k'achat qunuyañ yanapt'aña janïr sayt'askama.
Si no responde Mana rikch'arimuptinqa Jan jaysaspaxa
Si no responde en 1 minuto, llama a emergencias.
Huk minutupi mana rikch'arimuptinqa, utqaylla waqyay.
Maya minututa jan jaysaspaxa, jank'akiw jawsam.
Verifica signos vitales Samayninta qhawariy Samsuñapa uñjaña
👁️ Si no respira o no hay pulso → inicia RCP.
👁️ Mana samaptinqa utaq sunqun mana takaptinqa → RCP qallariy.
👁️ Jan samsuskpanxa jan ukax chuymap jan lat'iykpanxa → RCP qalltaña.
Causas comunes Imaraykutaq Kunats jayp'i
- Calor y deshidratación Q'uñi, yaku pisiyay Junt'u, uma pisiyaña
- Estar de pie mucho tiempo Unayta sayay Jaya sayt'asiña
- Ver sangre o escenas impactantes Yawarta rikuy Wila uñjaña
- Dolor intenso o emociones fuertes Sinchi nanay Sinchi usuntaña
- Levantarse muy rápido Utqaylla sayariy Jank'aki sayt'asiñ
Busca ayuda si: Yanapata maskay: Yanapa thaqham:
- No recupera consciencia en 1 min Huk minutupi mana kutimunchu Jan maya minutuna kutipkchi
- Se golpeó la cabeza Umanta takakun P'iqit jaqatasi
- Dolor en pecho o dificultad respirar Qhasqopi nanay utaq samayqa sasa Jirjana usu jan ukax samañax ch'ama
- Tiene convulsiones Khuyurikuykunayuq K'arkhatañanakawi
- Está embarazada Wiksayuq kashan Wawampïskiwa
Durante una convulsión: Khatataqtin: Khuya khuya utjaskitapaxa:
Qué hacer: Imataq ruwana: Kuna lurañasa:
Mantén la calma Thasniyllawan Thaki thaki
Mantén la calma y quédate con la persona
Thasniyllawan runata yanapay
Thaki thaki uñtata jaqimpi qhiparaña
Anota la hora Iman horatachus Kuna horatachus
Anota la hora de inicio de la convulsión
Iman horatachus qallarirqan chayta qhawariy
Kuna horatachus qalltayi uk uñjaña
Aleja objetos Imakunata karuman apay Yänaka karur jaquntaña
Aleja objetos peligrosos que puedan causar lesiones
K'iriq imakunata karuman apay
Peligruni yänaka karur jaquntaña
Protege la cabeza Umanta qhaway P'iqipa jark'aqaña
Coloca algo suave bajo la cabeza
Uman uraman llamp'u imallatapas churay
P'iqipa aynacharu llamp'u kuna uchaña
Voltea de lado Ladunman t'ikrarispa Mä tuqiru k'achachat
Voltea a la persona de lado después de la convulsión
Tukukuptinqa ladunman sumaqta t'ikrarispa siriykachiy
Tukuyatapaxa jaqiru mä tuqiru k'achachat jaqukiyaña
Llama a emergencias: Utqaylla yanapata mañakuy: Jank'aki yanapirinaka jawsam:
- Dura más de 5 minutos 5 minutumanta aswan unay kaptin 5 minutut sipansa unaypacha sarayaskpan
- Es la primera convulsión Ñawpaq kaq kutipi khatataptin Nayriri kutïpach ukhaxa
- Se lesiona durante la convulsión Khatataspa k'irikuptin Khuya khuyaskaspa ch'axwaski ukhaxa
- No recupera la consciencia Mana yuyayninman kutimuptin Janiw amuyupar kutinkiti ukhaxa
Sangrado Nasal (Epistaxis) Sinqa yawar lluqsiy Sinqa wila mistuña
Procedimiento: Imayna yanapana: Lurawinaka:
Inclina hacia adelante Ñawpaqman k'umuykachiy Nayraqataru k'umuyt'ayaña
Inclina el cuerpo ligeramente hacia adelante
Runata asllata ñawpaqman k'umuykachiy
Jaqiru mä juk'a nayraqataru k'umuyt'ayaña
Presiona la nariz Sinqata ñit'iy Sinqa ñit'iña
Presiona la parte blanda de la nariz durante 10 minutos
Sinqapa llamp'u kaqninta chunkaniyuq (10) minuta ñit'iy
Sinqa llamp'u tuqita tunka (10) minutoñkama ñit'iña
Aplica frío Chiri churay Thaya uchaña
Coloca algo frío sobre el puente de la nariz
Sinqa senqanman chiri imallatapas churay
Sinqa taypinkaru chullunkha kuna uchaña
Acude a emergencias si: Emergenciaman riy sichus: Yanapa thaqhaña sichus:
- Dura más de 20 minutos Iskay chunka (20) minutupi mana sayan Pä tunka (20) minutuna jan sayt'kiti
- Golpe fuerte en cabeza o nariz Umapi otaq sinqapi sinchi takay P'iqiru jan ukax sinqaru sinchi lunthapi
- Está mareada o débil Uman muyuptin otaq pisipaptin P'iqiw muyuni jan ukax ch'amapa pisiptpan
Posición de seguridad Allin siriykachiy Suma ikt'ayaña
(Para personas inconscientes que respiran) (Yuyaynin chinkasqa kaqkunapaq, samashaqkunapaq) (Jaqinakataki jan amuyunkpacha, samsuskpaxa)
⚠️ Coloca a la persona de lado. Esto evita que se ahogue si vomita. Muévela con cuidado.
⚠️ Runata ladunman siriykachiy. Kayqa yanapanmi ama aqtuspa p'itichikunanpaq.
⚠️ Jaqiru mä tuqiru ikt'ayaña. Ukhamatwa jan aqtuxampi p'itichasiñapataki yanapt'i.
Cuándo llamar a emergencias Hayk'aq yanapata mañakuna Kunawachas yanapt'iri jawsaña
📞 Llama de inmediato si:
• No despierta
• Respira lento o irregular
• Tiene convulsiones
• Vomita repetidamente
📞 Utqaylla waqyay:
• Mana rikch'arimuptin
• Sasata samaptin
• Khatataptin
• Sapa kutilla aqtuspa
📞 Jank'akiw jawsam:
• Jan sartankpa
• Pisi-pisit samsuskpa
• Khuya khuyaskpa
• Sapa kuti aqtuskpa
Qué hacer mientras esperas Yanapa chayamunankama ruway Yanapt'iri purinkama luraña
• Quédate a su lado
• Vigila que siga respirando
• ❌ No le des agua, comida ni medicamentos
• ❌ No provoques el vómito
• Ladunpi qhepakuy
• Qhaway sumaqtaraqchus samashan
• ❌ Ama unuta, mikhuyta qoychu
• ❌ Ama aqtuchiychu
• Jaqi k'atuna qhiparaña
• Samsuskpacha uñjaña
• ❌ Janiw uma, manq'a churañäkiti
• ❌ Janiw aqtuyayañäkiti
NO hagas esto Amapuni kayta ruwaychu Janiw akanaka lurañäkiti
• ❌ No la dejes sola
• ❌ No uses agua fría
• ❌ No la hagas caminar
👉 Déjala descansando de lado
• ❌ Ama sapallanta saqeychu
• ❌ Ama chiri unuwan qallpuychu
• ❌ Ama purichiychu
👉 Ladunman sirisqata samarichiy
• ❌ Janiw sapaki jaytañäkiti
• ❌ Janiw thaya umampi usuchayañäkiti
• ❌ Janiw sarnaqayañäkiti
👉 Mä tuqiru ikt'ata samarayaña
💙 Recuerda: actuar rápido y con calma puede salvar una vida 💙 Yuyariy: Utqaylla hinaspa thasniyllawan ruwayqa kawsaytan qispichin 💙 Amtam: Jank'aki ukat thaki thaki lurañax jakäwi qhispiyiwa
🧰 Botiquín de Primeros Auxilios 🧰 Ñawpaq yanapakuy q'ipi 🧰 Nayriri yanapaña q'ipi
Contenido esencial del botiquín: Q'ipipi necesario kasqankuna: Q'ipinkir wakiskir uñacht'awinaka:
Material para curaciones K'irikunata jampinapaq Usunaka qullañataki
- Gasas estériles Ch'uya phuchkakuna Q'uma phuchkanaka
- Vendas Hampi mayt'ukuna Mayt'unaka
- Curitas K'iri p'istuna K'iri llawch'inaka
- Guantes Makipaq millq'ay Ampar ch'uspaka
- Alcohol Hampi unu Hampi uma
- Suero fisiológico Ch'uya unu Suero
Medicamentos esenciales Pisi hampikuna Juk'a qullanaka
⚠️ Verifica fechas cada 3 meses ⚠️ Sapa 3 killa qhaway ⚠️ Sapa 3 phaxsi uñjaña
- Paracetamol (dolor) Nanaypaq hampi Usunakataki qulla
- Antihistamínico (alergias) Alergia hampi Alergia qulla
- Sales de rehidratación Kallpachaq unu Ch'amañchaña uma
Herramientas Yanapaq k'illaykuna Yanapiri yänaka
- Tijeras punta roma Khuta k'utuq K'utuña
- Pinzas Aysana Aysaña
- Termómetro Q'uñi tupuna Janch'i t'urpuna
- Linterna K'anchana Qhanaña
Material de emergencia Ch'usaq kuti imaynamanta Emergencia uñacht'awinaka
Material especializado para situaciones graves Llakikuy hatunkunapaq especializado Jach'a llakisiñanakataki especializado
📅 Revisión periódica 📅 Killa tupu 📅 Uruyawi uñjaña
Verifica fechas cada 3 meses Sapa 3 killa qhaway Sapa 3 phaxsi uñjaña
🌡️ Ubicación correcta Allin cheqaspi Suma chiqan
Lugar fresco (15-25°C) y seco Chiri cheqaspi (15-25°C), ch'aki Thaya chiqan (15-25°C), ch'aki
🔒 Seguridad infantil 🔒 Wawakunamanta karupi 🔒 Wawanakatxa karuru
Fuera del alcance de niños Ama wawakuna hap'inapaq Wawanaka jan katjañapataki
📍 Accesibilidad 📍 Lliwpis yachananku 📍 Taqpachani yatiñapa
Todos deben saber dónde está Maypichus kashan lliuy yachananku Kawkinsa utji uk taqpachani yatiña
🚑 Ambulancia / Salud 🚑 Hampi wasi 🚑 Hampi wasi
🚒 Bomberos 🚒 Ninapacha yanapiri 🚒 Ninapacha yanapiri
👮 Policía 👮 Policiya 👮 Policiya
☎️ Familiar: _______ ☎️ Ayllu: _______ ☎️ Familjar: _______
Glosario de Términos Médicos Hampiq Simikunapaq Qillqa Qolla Arunakana Qillqawi
Asfixia P'itichikuy Jiwayasiña
Obstrucción de las vías respiratorias Samay mana yaykuptin Samsu jan mantkpan
Desfibrilador Sunqu kawsachina Chuyma jakayaña
Dispositivo que envía descargas eléctricas al corazón Sunquman electricidad churaq Chuymaru corriente churaña
Hemorragia Yawar hich'akuy Wila mistuña
Pérdida abundante de sangre Sinchi yawar lluqsiy Sinchi wila mistuñapa
Hipotermia Chiri unquy Sinch'i thaya usupa
Temperatura corporal peligrosamente baja Cuerpo sinchita chiriyaptin Janchi sinch'i thayariptan
Paro cardíaco Sunqu sayay Chuyma sayt'awi
El corazón deja de latir efectivamente Sunqu mana palpaptin Chuyma jan palpankpan
Pulso T'iktiku Palpapu
Latido del corazón en las arterias Sunqupa palpakuynin Chuyma palpayaskatapa
Reanimación Kawsarichiy Jakañaru kutt'ayaña
Restaurar las funciones vitales Wañushaqta kawsarichiy Jiwayasit kawsarichiyaña
Shock Manchay p'iti Sinch'i pisiptaña
El cuerpo no recibe suficiente sangre Cuerpopa kallpan pisiyaptin Janchixa ch'ama pisiptatapa
Síncope Yuyay chinkay Yuyaya ch'amakt'awi
Pérdida temporal de consciencia Chirispa urmay Jan amuyuni ikt'aña
Taquicardia Phutiti sunqu Jank'a chuymata t'urt'aña
Ritmo cardíaco anormalmente rápido Sunqu sinchita t'iktikyaptin Chuymata jank'aki palpayatapa
Trauma Sinchi k'iri Sinch'i usuchasiña
Lesión física grave por fuerza externa Hatun takaymanta k'iri Sinchi lunthapita usuchasiña
Vías aéreas Samana ñan Samsu thakhi
Conductos por donde pasa el aire Wayra yaykuna t'uqukuna Wayra mantiña thakhinaka
Números de emergencia importantes: Emergencia yanapaypa chaniyuq yupaykuna: Emergencia yanapawi wali askir yupawinaka:
SAMU (Emergencias Médicas) Hampi yanapakuy Qullaña yanapa
EsSalud Seguro hampi wasi Seguro qullaña wasi
Bomberos Nina thasniqkuna Nina jiwayirinaka
Policía Willaqkuna Policiyanaka
Defensa Civil Llaqta amachay Marka arktawi
Cruz Roja Puka Chakana Wila Chakana